ભારત-પાકિસ્તાન સરહદ નજીક પશ્ચિમ કચ્છના અત્યંત દુર્ગમ વિસ્તારમાં મળેલા પુરાતત્વીય અવશેષોએ કચ્છના મધ્યકાલીન ઇતિહાસ અંગે સંશોધકો સામે અનેક નવા પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે. આ સ્થળને હાલ સંશોધકો દ્વારા કામચલાઉ રીતે ‘બરબાદગામ’ (Barbadgaon) નામ આપવામાં આવ્યું છે. અહીં ઈંટોની રચનાઓ, માટીના વાસણો, દીવાઓ, તાંબાનો સિક્કો, ઘરગથ્થુ સામગ્રી અને ચોખાની પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલા ટેરાકોટાના સાધનો ઉપરાંત આશરે 100 માનવ હાડપિંજરો ધરાવતું દફન સ્થળ પણ મળ્યું હોવાનું તાજેતરના અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે.
શોધની શરૂઆત BSFની પેટ્રોલિંગ દરમિયાન
આ વિસ્તાર સામાન્ય પ્રવાસીઓ કે સંશોધકો માટે સરળતાથી પહોંચી શકાય એવો નથી. 2023-24 દરમિયાન સરહદ પર પેટ્રોલિંગ કરી રહેલા BSF જવાનોની નજર અસામાન્ય ઈંટ અને પથ્થરની રચનાઓ પર પડી હતી.
આ પ્રાથમિક નિરીક્ષણ બાદ પુરાતત્વ અને સંશોધન સંસ્થાઓએ સ્થળ અંગે વધુ તપાસ શરૂ કરી.
હાલ ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ આ સંશોધનમાં KSKV Kachchh University, University of Oxford, Birbal Sahni Institute of Palaeosciences, Physical Research Laboratory અને Deccan College જેવી સંસ્થાઓ જોડાયેલી છે.
મીઠાના રણમાં ચોખાની પ્રક્રિયાના પુરાવા
આ શોધનો સૌથી રસપ્રદ ભાગ ચોખાની પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલા ટેરાકોટાના સાધનો છે.
આજે પશ્ચિમ કચ્છનો વિસ્તાર મુખ્યત્વે ખારાશ, રણ અને અત્યંત શુષ્ક પર્યાવરણ માટે ઓળખાય છે. પરંતુ મળેલા અવશેષો સૂચવે છે કે મધ્યકાલીન સમયમાં આ વિસ્તારનું પર્યાવરણ આજની સરખામણીમાં ઘણું અલગ હોઈ શકે.
ચોખાની પ્રક્રિયાના સાધનો મળ્યા છે, પરંતુ તેના આધારે આ વિસ્તારમાં જ ચોખાની ખેતી થતી હતી એવું સીધું નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં. ચોખો અન્ય વિસ્તારમાંથી અહીં આવતો હોવાની અથવા વેપાર મારફતે પહોંચતો હોવાની શક્યતા પણ સંશોધનનો ભાગ બની શકે છે.
આશરે 100 માનવ હાડપિંજરો
સ્થળ નજીક આવેલા દફન વિસ્તારમાં આશરે 100 માનવ હાડપિંજરો મળ્યા હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
આ હાડપિંજરોનો અભ્યાસ આ વિસ્તારમાં વસતી માનવ વસ્તી, તેમના જીવનધોરણ, આરોગ્ય, આહાર અને સ્થળના સામાજિક ઇતિહાસ અંગે નવી માહિતી આપી શકે છે.
સંશોધકોના મતે ભૂકંપ જેવી કુદરતી ઘટનાઓને કારણે જમીનની રચનામાં ફેરફાર થતાં આ અવશેષો સમયાંતરે સપાટી પર આવ્યા હોઈ શકે છે. જોકે આ અંગે વધુ વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ જરૂરી છે.
શું કચ્છમાં ક્યારેય નદીનો અલગ માર્ગ હતો?
બારબડગામની શોધ માત્ર એક જૂની વસાહત સુધી મર્યાદિત નથી. આ સ્થળે મળેલા પુરાવાઓએ પશ્ચિમ કચ્છ અને સિંધ વિસ્તાર વચ્ચેના પ્રાચીન જળમાર્ગો અંગે પણ નવી ચર્ચા ઊભી કરી છે.
સંશોધકો એક સંભાવના તરીકે રજૂ કરી રહ્યા છે કે આજના રણ વિસ્તારમાં ભૂતકાળમાં નદી અને સમુદ્રી માર્ગોની રચના આજથી અલગ હતી અને સિંધુ નદીની વિવિધ શાખાઓના કારણે આ વિસ્તારમાં પાણી તથા માનવ વસાહતો માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ રહી હોઈ શકે.
આ બાબતની પુષ્ટિ માટે હજુ વધુ પુરાતત્વીય, ભૂગર્ભ અને palaeochannel સંશોધનની જરૂર છે.
બરબાદગામનું મૂળ નામ હજુ અજાણ
આ શોધનું એક મોટું રહસ્ય તેનું મૂળ નામ છે.
‘બારબડગામ’ હાલ સંશોધન માટે આપવામાં આવેલ કામચલાઉ નામ છે. પ્રાચીન સમયમાં આ વસાહતને શું કહેવામાં આવતી હતી તે હજુ જાણી શકાયું નથી.
સ્થળની ચોક્કસ તારીખ, મૂળ ઓળખ અને વસાહત કેવી રીતે અને શા માટે નષ્ટ થઈ તે અંગે પણ સંશોધન ચાલુ છે. હાલ તેને આશરે 11મીથી 13મી સદીના સમયગાળા સાથે જોડવામાં આવી રહ્યું છે, પરંતુ આ તારીખ પ્રાથમિક છે અને વધુ વૈજ્ઞાનિક તપાસ જરૂરી છે.
કચ્છના ઇતિહાસ માટે શા માટે મહત્વપૂર્ણ?
ધોળાવીરા કચ્છના પ્રાચીન હડપ્પીય ઇતિહાસની ઓળખ છે, જ્યારે બારબડગામ કચ્છના મધ્યકાલીન સમયના હજુ ઓછા જાણીતા અધ્યાય તરફ સંકેત આપી શકે છે.
આ શોધ સાબિત કરે છે કે કચ્છનું રણ માત્ર ખારાશ અને રણપ્રદેશ નથી; તેની જમીનની નીચે માનવ વસાહતો, વેપાર, જળમાર્ગો અને અનેક ઐતિહાસિક કથાઓના અવશેષો છુપાયેલા હોઈ શકે છે.
આગામી તબક્કામાં વૈજ્ઞાનિક તારીખ નિર્ધારણ, નિયંત્રિત ખોદકામ, ભૂગર્ભ જળમાર્ગોની તપાસ અને મળેલા અવશેષોના વિગતવાર અભ્યાસથી બારબડગામ અંગે વધુ ચોક્કસ માહિતી સામે આવી શકે છે.
કચ્છના ઇતિહાસને સમજવા માટે આ શોધ ભવિષ્યના સંશોધન માટે એક મહત્વપૂર્ણ શરૂઆત બની શકે છે.
